• BIST 107.921
  • Altın 153,999
  • Dolar 3,8353
  • Euro 4,5054
  • İstanbul 7 °C
  • Adıyaman 0 °C
  • Ankara 5 °C

EBU REYHAN EL BİRUNİ

Ziya TEPE

Ebu Reyhan El Biruni ‘nin buluşları ve yazdığı kitaplar

İslam bilim tarihimizin önden gelen bilginlerinden olan, Biruni’nin buluşlarını ve eserlerini sizlerle paylaşmak istedik.

Nasıl ki insanın kendisinin tanıması ilk ve esas görevi ise Müslümanların kendine ait olan bilim tarihini ve büyük bilginlerini tanıması da başta gelen görevidir. Biz, kendimizde ve neslimizde özgüvenimizi bilginlerimizi tanıyarak oluşturabiliriz.

Batılı emperyalist güçler kendilerine ait olan veya sahip olmaya çalışılan buluşları ile bilginlerini hem kendi ülkelerinde hem de dünya da tanıtabilmişlerdir.Bu yol ile insanlara psikolojik baskı ve üstünlük oluşturarak kendilerinden olmayanlarda ikinci sınıf insan bilinçaltı psikolojisi meydana getirerek adeta insanları esir almış ve istismar etmişlerdir. Öyle inanıyorum ki Biruni’yi tek başına tanıtmak dahi daha önceki bilgilerimizi alt üst ederek zalim ve zorba güçlerin iç yüzlerini bizlere gösterecektir.

Yaşadığı asra adını veren,insanlık tarihinin gelmiş geçmiş en büyük on iki dehasından biri sayılan Biruni’yiuzay geometrisinin babası olarak adlandırabiliriz. Hintli bilginler kendilerinde şaşkınlık ve hayranlık uyandıran Biruni’ye Sagar(okyanus) ve bilgi büyücüsü, Batılılarda Hint kapılarındaki Eflatun adını vermişlerdir.

Biruni geleneksel eğitim ile beraber kendi kendini iyi yetiştirmiş tüm zamanların en mükemmel bilim adamlarından biridir.

Müslüman bilginler tarafından üstat olarak anılan Biruni hemen hemen her bilim dalında çalışmalar yaparak ve eserler yazmıştır.Bilindiği kadarıyla küçüklü büyüklü yüz seksen kadar eser yazmıştır. Yazmış olduğu her bir eser de ayrı bir değerdedir. Bu eserlerden ancak yirmi yedi tanesi günümüze kadar ulaşmıştır.

Kısaca bu anlattıklarımdan şöyle bir soru akla gelebilir.Niye dünyada ve ülkemizde İbni Sina çok tanılıyor da daha Birunidaha az tanınıyor? Bu sorunun cevabı hakkındaki kanaatim şudur: Batı dünyasını kendilerine mal ettiği birçok buluşu asırlar öncesinde Biruni tarafından bulunmuştu.Biruni’nin tanınması, Batılıların uydurduğu ve üzerini kapattığı birçokhakikatinortaya çıkmasına vesile olur. Herhalde bunu da Batı dünyasının egemen güçleri istemez.

Biruni miladi 973 ile 1501 tarihleri arasında yaşamıştır. Bundan sonra anlatacağım doğu-batı arasındaki karşılaşmalarına Biruniyi yaşadığı tarih önem arz eder.

Biruni’nin farklı bilim dallarında yaptığı bir kısım çalışmaları, buluşları ve yazdığı eserlerini kısaca ele alayım.

Biruni, İtalyan bilgini Galilei (1564-1642) den 600 yıl önce dünyanın kendi etrafında döndüğünü bulmuştur.
Galilei, dünyanın kendi etrafında döndüğü fikrini taşıyan eserinden dolayı engizisyon mahkemesine verildi.Ondan bu fikri ret ve inkar etmesi istendi. Bilginde mecburen kendi kendini yalanlamak mecburiyetinde kaldı.Ama daha mahkemeden ayrılırken’ yinede dünya dönüyor.’ Diye mırıldanmaktan kendini alamadı. Buna rağmen ölünceye kadar bir eve kapatılan Galilei öldüğü zaman Hristiyan mezarlığına gömülmedi çünkü o günün Avrupa’sında dünya’nın döndüğünü söylemek dinsizlik sayılıyordu.

Polonyalı astronom Kopernik (1473-1543) ten 500 yıl önce Biruni, dünyanın yuvarlak olduğunu ve güneş etrafında döndüğünü bulan kişidir.İslam âlimleriKopernikten asırlar önce dünyanın kainatın merkezi olmadığını, öbür gezegenlerle birlikte güneş etrafında döndüğü fikri ispatlanmıştı.

Biruni Newton(1643-1722) dan 700 yıl önce yer çekim kuvvetini bulan bilgindir.Biruni yer çekim kuvveti ile ilgili şunları söylüyor: Dünya dönüyor ise bu dönüşünden dolayı ağaçlar, taşlar niçin fırlamıyor? Denilse buna şu cevabı veririz, bu durumda dünya’nın dönmesi hakkında ortaya attığımız teoriyi çürütmez. Çünkü her şey dünya’nın merkezine düşüyor. Demekki o merkez de çekicilik var. İşte bu yer çekimi yeryüzündeki dışarı mani olabilmektedir.

Biruni, özgül ağırlık konusunu XI. Asırda düşünebilen bir bilgindir.Bin yıl önce kimin aklına gelir su mu ağır bakır mı ağır, kurşun mu ağır mı diye birçok metalin özgül ağırlığını keşfediyor. Onda çeşitli madenlerin birbirinden ayırt edilmesinin, bunların özgül ağırlığıyla mümkün olacağı düşüncesi vardır.Biruni, ‘Cevherlerin Özellikleri’ adlı eserinde yirmi üç katı madenin ve altı sıvının özgül ağırlıklarını bugün ki değerlerine çok yakın olarak saptamıştır. Örneğin Biruni altının özgül ağırlını 19,26 buluyor bugünde aynıdır. Bakırın özgül ağrılını 7,82 bulurken bugünkü değeri 7,79’dur.

Bugün tespit edilen Dünya’nın yarıçapınıBiruni, bin yıl önce 16 m farkla bulmuştur.Birunidünyanın yarıçapı ölçmesi ile ilgili çok üstün bir görüş ortaya atmıştır.Bugün bile matematik ölçüleri bakımından son derece doğru olan bu kanun Avrupa da ‘Biruni Kuralı’ olarak adlandırılmaktadır.Bir Fransız astronomu olan Piscart (1856-1941) dünyanın yarıçapını yeniden hesaplamış ve ekvatoru 2500 mil olarak tespit etmiştir. Niwton ve Piscart dan 700 yıl önce Biruni Hint-Pakistan da bu ölçüyü 2500 mil olarak tespit etmişti. Onların bundan haberleri yoktu. İşte doğunun o zaman ilimdeki üstünlüğü bundan da anlaşılmaktadır.

Biruni yaşadığı yüzyılın en büyük matematikçisidir.Matematiğe çok önem verirdir.Trigonometrik fonksiyonların birer oran ve sayı niteliğinde olduklarını söylemiştir. Trigonomekrikfonksiyonlarda  yarı çapın bir birim olarak kabul edilmesini öngören ilk kişidir.Sinüs , kosünüs gibi trigonometrik gibi fonksiyonlarda kotanjant,skant,kosekant fonksiyonları da ilave etmiştir.Nandana da dünyanın çevresini ölçmekte kullanacağı trigonometrik hesaplamayı kullanmaya uygun bir konum bularak hesaplamaları yaptı.
İtalyalı ressam, heykeltıraş, mimar ve bilgin olan Laornado da Vinci (1452-1519) ikinci ve üçüncü derece de denklemlerin bilgilerini Biruni ve İbni Sina gibi Müslüman bilginlerden öğrenmiştir.

Biruni’ni n en büyük buluşlarından biri olan XI. yüzyıl bilgisayarı diyebileceğimiz mekanik usturlabı da kendisi bulmuştur.  Geliştirdiği usturlabın yüze yakın fonksiyonu vardır. Matematikte çok kullanıyor, mesafeleri ölçüyor, kıbleyi ölçmek için her gittiği yerde koordinatları tespit ederek enlem ve boylamları yazıyor. Dönme hızlar ve yarıçapları ölçüyor. Sinüs, kosünüs gibi trigonometrik gibi oranları da hesaplıyor.

Biruni fizik alanında derin bilgi sahibidir. Suyun yoğunluğunu hesap ederken yaptığı deney laboratuar deneylerinin en meşhurlarından biridir. Biruni sıcak sularla soğuk suların arasındaki farkını 0,041677 olarak hesaplamıştır.

Biruni optik alanı ile de ilgilenmiştir.Işıkların görülen cisimlerde aksettiğini ve göze doğru geldiğini belirtmiştir. Işığın bir hızı olduğunu ve bunun sesinin hızından daha fazla olduğunu ifade etmiştir.

Birunijeloji alanında birçok çalışmalar yaptı ve görüşler ileri sürdü. Biruniancak asrımızda ele alınabilen Karaların kuzeye doğru akma fikrini bin yıl önce savunmuştur.Bu onun ne kadar keskin ve ileri görüşlü olduğunun delilidir.
Bugün ki Arabistan çölünün denizin çekilmesi ile meydana geldiğini, bunun kazıdan çıkan taş ve fosillerin delil olduğunu ifade etmiştir.

Amerika kıtasının ve Japonya’nın varlığından ilk defa söz eden Biruni olmuştur.Demek ki Biruni Amerika kıtasını 1492 de keşfeden KristofKolombdan 500 sene önce haber vermiştir.

Med-cezir (gel-gitler) üzerinden Amerika kıtasının varlığını fark eden Biruni, ‘eğer burada böyle büyük bir kara parçası olmasa büyük bir dengesizlik olurdu’,diyor.

Biruni jeodezi (yer ölçme) ilminin temellerini attı.TehdidNihayetilEmakin (şehirlerin koordinatlarının belirlenmesi) isimli ünlü kitabında yeni bir bilim dalı olan jeodezi ye ilk harcı koymuştur. Bu kitabında şehirlerarasındaki enlem ve boylamlarını bulmak, kıbleyi tespit etmek için metotlara ve tarihi, coğrafi, astronomik ve jeolojik bilgilere yer vermektedir.
Biruni su kaynaklarının yararlı biçimde kullanılması, kuyulardan yüksekliklere su çıkarılması ve kanalların yararlı hale getirilmesi konularda yararlı çalışmalar yapmıştır.

Biruni ilk defa kimya ile eczacılığın temellerini birbirinden ayırıyor. Üç bin bitkinin hangi hastalığa iyi geldiği ve hangisine ters tepki yapar onun sözlüğünü yazmış. Sözlükte ilaçların yanında o bitkinin Arapça,Farsça, Yunanca, Sanskriçeve Türkçe gibi başka dillerin adının yer alması etimolojik açından çok önemli bir gelişmedir.
Biruni eczacılıkta uygulamalı eğitime kitaplardan çok daha önem vermiştir.
Es-saydala (ilaçlar hakkında) kitabında eczacılık ile doktorluğunda sınırlarını çizmiştir. Bu kitabında ilaçların yan tesirlerine dikkatte alınması hususunda şunlar yazmıştır: İlaçların her birinin haiz oldukları özellikleri ve tesirleri, bunların faydaların ve zararlarını bilmeli ona göre hareket etmelidir.
Tuz üretme ve maden işletme konularına emek harcamıştır.

Biruni coğrafya alanında bir otoritedir. Coğrafya’nın boylam ve enlemlerini bugün ki değerlere yakın bir şekilde hesaplamıştır.
Biruni tutuklular kervanında olduğu halde Kabilden geçerken verilen kısa bir mola da şehrin enlemini tespit etmeye koyuldu. Bu tavır Biruni’nin ilmi kişiliğini gösterir.
Yine Volga Türklerin lideri Gazne’ye bir elçilik heyeti gönderdi. Biruni bu heyetteki görevlilere ticari ilişkiler içinde oldukları kuzey bölgesine ilişkin bilgiler vermesini istedi. Elçilerden biri Sultan Mahmudun huzurunda iken kuzeyin ileri uçlarında güneşin bazen günlerce batmadığını söyleyince kendisiyle dalga geçtiğini sanan sunan Sultan Mahmut öfkendi ve elçinin hapsedilmesini istedi. Biruni Sultana bunun imkan dahilinde ve makul bir olay olduğunu söyleyip Sultanı yatıştırdı ve ikna etti.
Biruni coğrafya hakkında arkadaşı ebuSehl ile birlikte yazdığı dünya’nın hareketi ve kara parçaları hakkındaki eseri günümüze kadar ulaşmamıştır.

Takvim ve kronoloji (zaman bilimi) açısından çok kapsamlı çalışmalar yapmıştır. Bu çalışmaların kanıtı olarak olağan üstü bir kaynak niteliğindeki ‘Asarul Bakiye’ adlı eseri gösterebiliriz.Biruni’nin hocası, arkadaşı ve hamisi olan ebuNasr Mansur ile bölge’nin yerel bir bölge’nin takvimini hazırlamıştır.

Biruni uzay geometrisi’nin babasıdır.
Biruni’nin ünlü astronomi deneyimlerinden birisi de Hintistan da bir dağda yaptığı yükseklik ölçüsüdür. Henüz 17 yaşında iken uzay cisimlerini çeşitli aletlerle gözlemledi.Bu gözlemlerin sonucu yirmi iki yaşında iken güneşsin konumundan hareketle yaşadığı Kas şehrinin enlemini hesapladı ve ilk defa kendisinin icat ettiği bazı astronomi aletler ve çizimler hazırladı.

Biruni’nin yazdığı ünlü eseri KanunuMesudi modern bir ansiklopedisi olarak vasıflandırılmıştır. İbni Sina’nın ‘Kanunu’ ne ise Biruni’nin‘Kanun’ da astronomi için odur.
Biruni’nin astronomi konusunda kimi 18 kimilerinde 70 kitap yazdığını belirtiyorlar.

Biruni aynı zaman da iyi bir doktordur. İlk defa canlı sezeryan ameliyatı o yapmıştır. Yunan ve Hint tıbbına vakıf olan Biruni Sultan Mesud’un gözünü tedavi edecek kadar da uzmandır.En esaslı tedavinin yolu ‘Ruhani Tıp’ dediği manevi ve ahlaki yoluyla tedavi olduğunu ifade ediyor. Tıpta psikiyatriye önem vermiştir. Ve ses ile telkininetkisini değerlendirmiştir.
Biruni iç temizlik kadar dış temizliğe de önem vermiştir. Evlerin, elbiselerin ve bedenin temiz tutulmasının sağlık için önemli olduğunu belirtir.
Tıbbi birikimine hayran olduğu ünlü tabip Ebubekir er Razi’nin klinik, gözlem ve deneye dayalı deneyler yaklaşımını kendisine daha yakın bulmuştur. Ebubekir er Razi’nin eserine ait geniş bir katalog da hazırlamıştır.

Biruni geometriyi botaniğe (bitki bilimine) uygulamıştır.Bitki ve hayvanlarda üreme konularına temas etmiştir. Çiçeklerin yapraklarının 3,4,5,6 yahut 18 olabileceğini fakat 7 ve 9 olamayacağını belirtmiştir.

Biruni felsefe alanında da derin bilgi sahibidir. Felsefi eserlerin birçoğu kaybolmuştur. Çağındaki okulların çoğu üzerinde etkisi olan Aristocu felsefeye göre önemli farklılıklar gösterir. Hareket ve yer sorununda olduğu gibi Aristocu fiziği birçok nokta da şiddetle eleştirmiştir. Bu eleştirilerde yalnızca mantığa başvurmamış aynı zaman da gözlem sonuçlarını da kullanmıştır.
Hint Yunan ve İslam felsefesinin bazı konularının karşılaştırmasını yapmıştır. Galinus’un yazdığı bir kitaptan söz ederek her tabibin aynı zaman da bir filozof olması gerektiğini belirtmiştir.
Biruni ve İbni Sina arasındaki yazışmalar gerçek bir düşünce platformudur. Bu yazışmalar günümüzde fizik kavramlarının ayrıntılı ihtiva ediyor.
Biruni ahlak felsefesine de önem vermiştir. Ona göre yiğitlik yalnız kendini değil başkalarını da düşünmektir ve gerektiğinde toplum için sıkıntıya katlanmaktır.

Biruni tarih alanında isim yapmıştır.
Gazneli Mahmut Sebuktekin ve Harezmin tarihlerini yazmıştır. O kuvvetli tarihleri elinde bulunduran, öncekilerden farklı metotlar kullanan, değişik ve yepyeni asrın çok ötelerinde bir zihniyetle değerlendirmeleri yapan bir tarihçidir.
Orta Asya’daki Türk kavimleri, Hint ve İran kültürü tarihi ile ilgili verdiği bilgiler çok önemlidir.
Biruni çağının çeşitli ulusları ve uygarlıklarıyla da yakından ilgilendi, bilgiler topladı ve çalışmalar yaptı. Hint kültür ve medeniyetine ayrıntılı bir biçimde ele alan ‘Tahkik Malil Hint’ adlı emsali nadir bulunan bir kitap ile eski milletler tarihini konu alan ‘Asarul Bakiye’ adlı bir eser yazmıştır.
Ebu Reyhan el Biruni’nin meşhur ‘Altın ve Gümüş’ dilinin mükemmel arabuluculuğuyla kısa sürede Ceyhun ötesindeki Türk hanları arasında barış ve dostluk tesis etmiştir.

Biruni iyi bir dinler tarihçisidir. Biruni’nin tarih çalışmalarının çoğu dinler tarihi sahasında olmuştur. Ve bu alanda bir çok yenilikler getirmiştir.
Biruni’nin zamanın da sekiz dokuz asır sonra bağımsız bilim haline gelebilen dinler tarihi bu ilmin öncüsü durumundaki Biruni’ye çok şeyler borçludur.
Hiduizm, Budizm, Zerdüşt, Maniheizm, Sabilik, Yahudilik, Hristiyanlık ve İslamiyet hakkında verdiği bilgiler çok kıymetlidir.

Biruni’nin ilim öğrenmekten maksadın hakkı ve hakikati bulmak olması gerektiğini belirtir. Müslümanlar ilim üstünlüğünü belirtirken onu taklit yoluyla değil araştırma yoluyla elde etmesini tavsiye ediyor. İlimsiz, marifetsiz ve tefekkürsüz ibadetin eksik olacağını belirtiyor.
Biruni ilim ve dini birleştirmiştir. Müspet ilimlerle dini bilgilere daha iyi nüfuz edebileceğiniz söylemiştir.
Biruni’ye her bilim dalında uzmanlaşmak isteyen kişi’nin bütün bilimlerin en azından genel ilkelerini öğrenen bir filozof olması gerekir.
Edebiyatla da ilgilenen biruni Arapça şiir yazmış, Arapça’ya giren sözcükler üzerinde durmuş ve bir tane de roman yazmıştır.

Burada kısaca anlattıkların Biruni’nin gerçekten nasıl bir deha olduğunu bize göstermiştir. Anlattıklarımızla Biruni’nin tanınmasına vesile olmuşsak bundan memnuniyet duyarız. Başarı Allah’tandır. Allah’ın selamı rahmeti ve bereketi üzerinize olsun.

 

YARARLANILAN KAYNAKLAR

-Müslüman ilim öncüleri ansiklopedisi /ŞABAN DÖĞEN/ (Yeni Asya yayınları)

-Dünyaya yön veren bilim adamları/HACI MAHMUT HATUN/ (Yeşil elma yayıncılık)

-Bilgi büyücüsü biruni /EMİNE SONNUR ÖZCAN/ (Ötüken yayıncılık)

-Biruni/İBRAHİM AĞAH ÇUBUKÇU/ (Makale)

  • Yorumlar 0
    UYARI: Küfür, hakaret, rencide edici cümleler veya imalar, inançlara saldırı içeren, imla kuralları ile yazılmamış,
    Türkçe karakter kullanılmayan ve büyük harflerle yazılmış yorumlar onaylanmamaktadır.
    Bu yazıya henüz yorum eklenmemiştir.
Yazarın Diğer Yazıları
Tüm Hakları Saklıdır © 2012 Kahta Beyan | İzinsiz ve kaynak gösterilmeden yayınlanamaz.
Tel : 416 725 90 91 Faks : Kahtabeyan@hotmail.com.tr